anarchizm na wikipedii
 
Globalizacja i jej anarchistyczna krytyka

Globalizacja staa si w ostatnich latach modnym okreleniem wiatowego adu. Mianem tym nazywa si zmiany jakie zachodz wczenie w ekonomii, spoeczestwach i kulturach. Upadek komunistycznych reimw, czy ich przejcie na gospodark wolnorynkow przyspieszy powstawanie ujednoliconego wiatowego systemu. Wyranie wida dzi tendencj do ograniczania roli pastw narodowych na rzecz takich organizacji jak Midzynarodowy Fundusz Walutowy czy Bank wiatowy. Dla ponadnarodowych korporacji jest coraz mniej przeszkd w rozwoju, scalaniu si i podporzdkowywaniu sobie spoeczestw i pastw - przepyw ich kapitau sta si szybki, nieregulowany i niekontrolowany przez nikogo. Wielkie firmy nie musz liczy si z wywalczonym przez ruch zwizkowy prawem pracy, gdy produkcja na zachodzie przestaje si opaca bez problemu przenie mog swe fabryki w te rejony wiata, gdzie praca jest tania i nie trzeba si zbyt przejmowa prawami pracownikw. Produkty sprzedawane s pniej drogo w krajach zachodnich (np. koszt wyprodukowania jednej pary butw Nike to ok. 5 dolarw) w ktrych ronie stopa bezrobocia. Oczywicie na razie jest to najbardziej widoczne w biedniejszych krajach takich jak Brazylia czy Polska. Na zachodzie jednak ju dzi zarzuca si ide pastwa opiekuczego jako niewydolnego ekonomicznie. Mieszkacy biednych, eksploatowanych krajw majc prac, yj w ndzy, gdy mulitkorporacje nie musz si z nimi liczy, rzdy ich pastw i tak ciesz si, e wybudowano fabryki na ich wanie terenie. Globalizacja oznacza wic w praktyce tworzenie si wiatowego systemu 80% - 20%, gdzie 20% wiatowej populacji jest jej beneficjentami, reszta za coraz bardziej biednieje i uzalenia si ekonomicznie od owej dwudziestki. Najdrastyczniejszym tego przykadem jest gd w trzecim wiecie. Pogbiajcy si gboki kryzys ekologiczny jest rwnie wynikiem zaborczej i nastawionej wycznie na szybki zysk wiatowej gospodarki. Zwolennicy teorii wiatw - systemw (np. Immanuel Wallerstein, Christoper Chase- Dunn, Daniel Singer), dowodz, e zjawisko globalizacji nie jest czym zupenie nowym, pojawiajcym si znikd i rozpatruj je jako wynik ewolucji wiatowego kapitalizmu. Rnic si, na przykad, co do momentu w ktrym rozpoczyna si w proces, czy co do czynnikw go ksztatujcych, zgodnie stwierdzaj, e znajdujemy si dzisiaj w momencie krytycznym. Nic wic dziwnego, e rodzi si rwnie globalny ruch sprzeciwu wobec tego neoliberalnego porzdku, w ktrym pozytywne cechy starego liberalizmu zdaj si zupenie zanika w chaosie kapitalistycznego wiata dungli. Ruch ten, zwany antyglobalistycznym, jest bardzo zrnicowany, niejednolity. Obok socjalistw czy komunistw w marszach i protestach przeciwko kapitalizmowi udzia bior ekolodzy, feministki, zwizkowcy, rolnicy czy anarchici. Ow rnorodno zalene od wiatowego biznesu media staraj si ukaza jako oznak saboci i wyraz niemonoci wyartykuowania adnej rozsdnej alternatywy przez ruch. Nie dostrzegaj przy tym, czy moe nie chc dostrzec, e owa rnorodno jest jego najsilniejszym atutem. Protesty antyglobalizacyjne pokazuj jak wyglda oddolna demokracja, zdecentralizowane spoeczestwo. Ukazuj metod dziaania i organizowania si bdc alternatyw dla globalnych organizacji i ich metod. Odpowiedzi na globalizm rynku moe by jedynie solidarno ludzka, czyli po prostu le kojarzcy si Polakom internacjonalizm. WTO czy Bank wiatowy s niedemokratyczne, sprawuj kontrol, same pozostajc poza wszelk kontrol: spotkania i ich wyniki s faktycznie tajne dla przecitnego czowieka, ktry dziaalno tych organizacji pozna moe jedynie poprzez wydawane przez nie oglnikowe raporty. Antyglobalistom zarzuca si niech podejmowania dialogu, nikt jednak nie zauwaa, e gdyby nie oni, wcale nie byoby mowy o sposobie dziaania WTO czy te o sprzecznociach dzisiejszego kapitalizmu w ogle.

Niektrzy (np. Anthony Giddens) jako jedyn realn alternatyw dla globalizacji i krwioerczego kapitalizmu widz powrt idei konserwatywnej - silnego pastwa. Uwaaj, e socjalizm oprcz skompromitowania si w krajach komunistycznych, na zachodzie osign swe apogeum w pastwie opiekuczym. Kryzys (take ekologiczny) moe by zaegnany poprzez powrt starych wartoci. Dostrzegaj oni, e w ekologii oprcz lewicowego drzemie gwnie duch konserwatywny - dziaacze chc przecie zachowa przyrod. Tylko silne pastwo bdzie w stanie kontrolowa wiatowe rynki i broni przed nimi spoeczestwa.

Jednak anarchici tacy jak Noam Chomsky, wykazuj, e globalny system ekonomiczny powizany jest z pastwami, a pastwa z systemem tak, e jedne nie mog istnie bez drugich. W dzisiejszym kapitalizmie nie istnieje co takiego jak "wolny rynek", multikorporacje korzystaj z pomocy pastwa. Cae poacie wielkiego biznezu istniej dziki interwencjonizmowi pastwowemu np. przemys zbrojeniowy, czy rolnictwo w UE, czy dziki zwolnieniom podatkowym, czego przykadem moe by rozwj hipermarketw w Polsce. Instytucje takie jak Midzynarodowa Organizacja Handlu czy Bank wiatowy w zamian za poyczki uzyskuj od biednych pastw wprowadzanie neoliberalnych reform, sprowadzajcych si do cakowitego otwarcia rynkw owych pastw, zmian w prawie pracy. Warto zauway przy tym i adne z bogatych pastw grupy G8 nigdy nie wprowadzio i zapewne nie wprowadzi owych reform.

Czy dla tego neoliberalnego porzdku jedyn sensown alternatyw musi by popadanie w utopi komunizmu czy konserwatyzmu ? Mnie znacznie sensowniejszym wydaje si by wolnociowe podejcie anarchistw. Przecitnemu zjadaczowi chleba sowo anarchia kojarzy si z chaosem, a anarchista z terroryst. Cho flirt tego kierunku filozoficzno - politycznego z terroryzmem by stosunkowo krtki, dziki pastwowej ale take i komunistycznej propagandzie skojarzenia te s dzi bardzo gboko zakorzenione. Anarchizm jako doktryna sprzeciwiajca si zarwno kapitalizmowi jak i pastwu wyrs z ona tworzcego si w XIX wieku ruchu robotniczego. Od pocztku konkurowa z marksizmem, dostrzegajc w nim zagroenie zwizane z nigdy nie koczc si dyktatur proletariatu, zamieniajc komunizm w swoje zaprzeczenie. I Midzynarodwka rozpada si wanie przez konflikt Marksa z teoretykiem anarchizmu Bakuninem. Anarchizm od pocztku swego zaistnienia jako idea oskarany by o utopijno, czy nawet o prostactwo ujmowania problemw, by moe dlatego, e podobnie jak socjalici, anarchici wierzyli, e czowiek z natury jest dobry, a niszcz go kapitalistyczne stosunki i pd ku wadzy. Wyrastajcy z ideii owiecenia anarchizm ju u swych pocztkw by doktryn niejednolit, zwalczajc z jednakow si kapitalizm i pastwo, proponowa federacyjny system wolnych gmin/ spoecznoci. Nigdy nie oznacza wic tak czsto przypisywanego mu braku jakiejkolwiek organizacji, wanie oddolne organizowanie si ludzi przez nich samych byo zawsze gwnym celem anarchistw. Trudno w dziaalnoci anarchistw stanowio odrzucenie tradycyjnej polityki, nie uczestniczenie i krytykowanie demokracji parlamentarnej. Nie brali oni udziau w wyborach, nie wierzyli, e trwae zmiany mog zaj poprzez odgrne sterowanie spoeczestwem, dostrzegajc degenerujc si wadzy, postulowali wypieranie pastwa i kapitau poprzez niezalen od nich samoorganizacj wolnych spoecznoci. Anarchici zorganizowani byli w grupy tworzce federacje, dziaali take w swych branowych zwizkach zawodowych. Anarchizm w wersji syndykalistycznej wyranie zaznaczy si podczas hiszpaskiej rewolucji w 1936 roku, ktra jednoczenie pooya mu kres. Anarchistom na kontrolowanych przez siebie terenach udao si zorganizowa zalki wolnociowego spoeczestwa - kolektywizacja w niczym nie przypominaa swego sowieckiego odpowiednika, bya dobrowolna, a armi anarchistyczn stanowiy milicje zoone z mczyzn i kobiet. Poraka anarchistw w tej wojnie wizaa si z chci przeksztacenia rewolucji na model sowiecki przez ZSRR, ktry stara si kontrolowa ruch rewolucyjny, oddziay radzieckie z rwn si zwalczay franksistw jak i trocksistw z POUM czy anarchistw z CNT/ FAI.

W latach szedziesitych idee anarchistyczne odrodziy si podczas lewicowego fermentu na uczelniach francuskich i amerykaskich. W maju 68 roku oprcz anarchistw wprost nawizujcych do idei Bakunina czy Kropotkina, pojawili si sytuacjonici zrzeszeni w Midzynarodwce Sytuacjonistycznej. Poddali oni radykalnej krytyce wczesne spoeczestwo konsumpcyjne. Guy Debord zauway, e w kapitalizmie wyalienowane s nie tylko stosunki produkcji ale take konsumpcji. Cae ycie spoeczestw to nagromadzenie spektakli. Nie jest ju przeywane a ogldane, stao si spektaklem, w ktrym wybieramy tylko produkty. Aby znowu odzyska nad yciem kontrol proponowali rewolucj ycia codziennego, "odwracanie" sytuacji. Redefiniowanie sytuacji miao polega na samodzielnym ich stwarzaniu, lub odwracaniu ich kontekstu tak by stay si elementem ycia przeywanego, a nie tylko ogldanego. Cho maj 68 odnis klsk, krytyka sytuacjonistw zostaa przyswojona przez ruch anarchistyczny, czy szerzej przez kontrkultur z ktrej pniej wyrosy tzw. nowe ruchy spoeczne jak ekologiczny czy feministyczny.

Polscy anarchici pojawili si w pierwszej poowie lat osiemdziesitych jako Ruch Spoeczestwa Alternatywnego. Z czasem wicej grup utworzyo Midzymiastwk Anarchistyczn, ktra w 1989 roku przeksztacia si w Federacj Anarchistyczn. Cho zawsze byli marginesem politycznym, polscy anarchici angaowali si w kampanie ekologiczne, antymilitarne, (np. anarchizujcy Ruch Wolno i Pokj doprowadzi do moliwoci odbywania w Polsce suby zastpczej). Krytykowali okrgy st dostrzegajc w programie pierwszej solidarnoci elementy anarchosyndykalistyczne. Do dzi zreszt Samorzdna Rzeczpospolita pozostaje jednym z ich gwnych ideaw, a pisma Abramowskiego uwaaj za oryginalny wkad do myli wolnociowej. W latach dziewidziesitych organizowa poczli niezalene centra, squaty, tymczasowe strefy autonomiczne - chcc uzyska przestrze w ktrej mogliby przynajmniej prbowa niespektakularnego ycia.

Anarchici dostrzegaj zagroenie jakie niesie za sob ujednolicenie ruchu przeciw globalizacji w formie jakiejkolwiek zideologizowanej, gotowej alternatywy, np. socjalistycznej ideii powrotu silnego pastwa, lub pomysu, e wystarczy opodatkowa zyski z giedy (tzw. Podatek Tobina) aby zmieni sytuacj wiatow. Aby skutecznie stawi opr globalizacji postuluj przede wszystkim aktywny udzia w yciu politycznym obywateli, wzicie odpowiedzialnoci za swoj wolno, organizowanie si spoeczestwa. ywotno wspczesnego anarchizmu polega na tym, e oznacza on dzi bardziej metod dziaania ni ide planujc w szczegach przyszy, doskonay porzdek. Anarchistom nie zaley na przykad aby przyciga rzesze nowych czonkw do swych organizacji, czonkw ktrzy nazw siebie anarchistami i bd postpowa wedle dziesiciu przykaza Anarchizmu. Bd si angaowa we wszelkie niezalene od pastwa sprzonego z rynkiem dziaania samych ludzi, ich oddolne organizowanie si. Ludzie sami okrel jak chc si nazwa i jak funkcjonowa. Wcale niekoniecznie musz nazwa si anarchistycznymi i funkcjonowa na zasadach wytyczonych przez Bakunina. Anarchistyczny idea brzmi: "Tylko wypierajc wszdobylskie i usypiajce odpowiedzialno pastwo ludzie odzyskaj sw wolno i swe ycie, aby mc je samemu ksztatowa i kontrolowa. Co bdzie pniej zalee bdzie w kocu tylko od nich". (tytus)

  1. Chomsky Noam, Rok 501 Podbj trwa, tum. Zbigniew Jankowski, Olimpia Mainka Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa - Pozna 1999.
  2. Guy Debord, Spoeczestwo spektaklu, tum. Anka Ptaszkowska, Sowo/ Obraz Terytoria, Gdask 1998.
  3. Giddens Anthony, Poza lewic i prawic, tum. Jacek Serwaski, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2001.
  4. Grotowicz Viktor, Terroryzm w Europie Zachodniej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa - Wrocaw 2000.
  5. Lew Nog, nr 13/2001, Instytut Wydawniczy Ksika Prasa.
  6. Ritzer George, Magiczny wiat konsumpcji, tum. Ludwik Stawowy, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2001.
  7. Ryszka Franciszek, W krgu zbiorowych zudze, Orodek Bada Spoecznych, Warszawa 1991.
  8. uk Piotr, Spoeczestwo w dziaaniu ekolodzy feministki skotersi, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2001.